مهدویت در نگاه شیعه و اهل سنت

حجت الاسلام قاسم علی محمدی معاون آموزشی و پژوهشی بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج) استان البرز در گفت وگو با ایکنا از البرز در تبیین جایگاه مهدویت در منابع روایی اهل سنت اظهار کرد: بررسی میراث حدیثی و تاریخی مسلمانان نشان می دهد که موضوع ظهور حضرت مهدی(عج) از جمله مباحثی است که در آثار شماری از محدثان، مفسران و اندیشمندان اهل سنت مورد توجه قرار گرفته است. در این منابع، روایات متعددی درباره ظهور فردی از خاندان پیامبر اکرم(ص)، گسترش عدالت در آخرالزمان و شرایط دوران حکومت او نقل شده است.

وی افزود: برای شناخت دقیق دیدگاه اهل سنت درباره مهدویت، باید میان اصل اعتقاد به ظهور منجی و اختلاف نظرهای موجود درباره هویت، ولادت و ویژگی های او تفاوت قائل شد؛ زیرا اشتراک در اصل ظهور، به معنای توافق کامل دو مذهب در تمام جزئیات اعتقادی و تاریخی نیست.

معاون آموزشی و پژوهشی بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج) استان البرز با اشاره به جایگاه احادیث مهدویت در منابع اهل سنت بیان کرد: یکی از مباحث مهم در بررسی این روایات، مسئله تواتر است. در اصطلاح علم حدیث، روایت متواتر به گزارشی گفته می شود که شمار راویان آن در طبقات مختلف به اندازه ای باشد که تبانی آنان بر جعل روایت، به طور متعارف منتفی دانسته شود. البته تشخیص تواتر، نیازمند بررسی مجموعه طرق نقل و شرایط هر روایت است.

این مسئول توضیح داد: شماری از عالمان اهل سنت درباره فراوانی روایات مهدویت و تواتر آن ها بحث کرده اند. از جمله شوکانی در کتاب «التوضیح فی تواتر ما جاء فی المنتظر والدجال والمسیح» به بررسی روایات مربوط به مهدی منتظر، دجال و مسیح پرداخته است. ابن حجر هیتمی نیز در اثر خود «الصواعق المحرقة» به مباحث مرتبط با حضرت مهدی(عج) و روایات نقل شده درباره ایشان توجه داشته است.

علی محمدی افزود: در بررسی این موضوع باید میان فراوانی نقل ها، تواتر مجموعه احادیث و صحت تک تک روایات تمایز قائل شد. متواتر دانستن مجموعه ای از گزارش ها به این معنا نیست که همه جزئیات نقل شده در هر روایت، از اعتبار یکسانی برخوردار باشند؛ از این رو، ارزیابی سند و محتوای هر روایت همچنان اهمیت دارد.

وی با اشاره به منابع حدیثی اهل سنت گفت: در آثاری همچون «سنن ابی داود»، «جامع ترمذی» و «المستدرک علی الصحیحین» حاکم نیشابوری، گزارش هایی درباره حضرت مهدی(عج) نقل شده است. همچنین شماری از نویسندگان و دانشمندان مسلمان در آثار تاریخی، تفسیری و اعتقادی خود به مسئله ظهور منجی پرداخته اند. مطالعه این منابع، امکان شناخت دقیق تر جایگاه مهدویت در میراث فکری اهل سنت را فراهم می کند.

این پژوهشگر حوزه مهدویت با اشاره به یکی از مهم ترین تفاوت های اعتقادی شیعه و اهل سنت اظهار کرد: تفاوت در تفسیر هویت حضرت مهدی(عج) و مسئله ولادت ایشان، از محورهای اصلی بحث مهدویت در مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی است.

وی توضیح داد: در اعتقاد شیعه امامیه، حضرت مهدی(عج) شخصی معین و دوازدهمین امام شیعیان، فرزند امام حسن عسکری(ع)، است که بنا بر اعتقاد مشهور امامیه در سال 255 هجری قمری متولد شده و در دوران غیبت به سر می برد. در این چارچوب، مهدویت با مسئله امامت، استمرار حجت الهی و غیبت امام دوازدهم پیوندی بنیادین دارد.

علی محمدی ادامه داد: در مقابل، دیدگاه غالب در میان اهل سنت آن است که حضرت مهدی(عج) در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و از خاندان پیامبر اکرم(ص) خواهد بود؛ اما درباره تولد ایشان در گذشته و انطباق این شخصیت بر امام دوازدهم شیعیان، اجماع اعتقادی مشابه دیدگاه امامیه وجود ندارد. بنابراین، اختلاف اصلی صرفاً به اصل ظهور محدود نمی شود، بلکه به چگونگی شناسایی مصداق مهدی موعود(عج) و تفسیر روایات مربوط به زندگی و غیبت ایشان نیز مربوط است.

این مسئول با تأکید بر ضرورت پرهیز از تعمیم های غیرعلمی بیان کرد: در مطالعات تطبیقی نباید همه عالمان اهل سنت را دارای یک دیدگاه یکسان معرفی کرد. مواضع دانشمندان این مذهب درباره برخی گزارش های تاریخی و روایی متفاوت است و برای داوری دقیق، باید هر دیدگاه را در بستر تاریخی، حدیثی و اعتقادی خود بررسی کرد.

وی تصریح کرد: در شماری از آثار تاریخی و کتاب های مرتبط با شرح حال شخصیت ها، گزارش هایی درباره ولادت یا زندگی امام دوازدهم شیعیان نیز مطرح شده است. با این حال، وجود یک گزارش در یک منبع تاریخی، به تنهایی به معنای پذیرش قطعی تمام مبانی اعتقادی شیعه درباره ولادت و غیبت از سوی نویسنده آن نیست و باید میان نقل یک گزارش و پذیرش اعتقادی آن تمایز گذاشت.

نسب حضرت مهدی(عج) و جایگاه خاندان پیامبر(ص) در روایات

معاون آموزشی و پژوهشی بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج) استان البرز با اشاره به روایات مربوط به نسب حضرت مهدی(عج) گفت: انتساب مهدی موعود(عج) به خاندان پیامبر اکرم(ص) از موضوعات مهم در مجموعه ای از احادیث نقل شده در منابع اهل سنت است. در برخی روایات، بر پیوند نسبی ایشان با حضرت فاطمه زهرا(س) تأکید شده و همین مسئله در تبیین جایگاه خاندان پیامبر(ص) در اندیشه مهدویت اهمیت دارد.

این مسئول اظهار کرد: در شماری از نقل ها، نام حضرت مهدی(عج) با نام پیامبر اکرم(ص) مرتبط دانسته شده است. این گزارش ها در کنار روایات مربوط به نسب، ویژگی های ظاهری و دوران حکومت ایشان، بخشی از میراث حدیثی مسلمانان درباره منجی آخرالزمان را تشکیل می دهند.

علی محمدی افزود: با وجود این اشتراک ها، در برخی جزئیات روایی و نحوه تطبیق آن ها بر مصداق مورد اعتقاد شیعه امامیه، تفاوت هایی وجود دارد. از این رو، بررسی علمی این روایات مستلزم توجه هم زمان به متن حدیث، سلسله راویان، شروح عالمان و زمینه تاریخی نقل آن هاست.

وی تصریح کرد: رویکرد علمی به مهدویت نباید بر گزینش یک روایت و نادیده گرفتن سایر گزارش ها استوار باشد، بلکه باید مجموعه شواهد روایی را در کنار یکدیگر قرار داد و میان داده های تاریخی، برداشت های کلامی و نتایج اعتقادی تمایز قائل شد.

عدالت گستری و فراوانی نعمت ها؛ از ویژگی های دوران ظهور

این پژوهشگر حوزه مهدویت با اشاره به محتوای روایات مربوط به دوران حکومت حضرت مهدی(عج) اظهار کرد: در شماری از احادیث و گزارش های اسلامی، ظهور منجی با برقراری عدالت، پایان یافتن دوره ای از ستم و بهبود شرایط زندگی مردم همراه دانسته شده است. این تصویر از آینده، نشان می دهد که مهدویت در سنت اسلامی به پیش بینی یک رویداد در آخرالزمان محدود نیست، بلکه با آرمان عدالت و اصلاح جامعه نیز ارتباط دارد.

وی افزود: در برخی روایات نقل شده در سنن ابی داود، درباره مدت حکومت حضرت مهدی(عج) سخن گفته شده و در شماری دیگر از منابع نیز دوره حکومت ایشان با فراوانی نعمت ها و گسترش رفاه توصیف شده است. البته گزارش های موجود درباره مدت حکومت و جزئیات این دوران یکسان نیستند و بررسی هر یک از آن ها باید با توجه به اعتبار سند و اختلاف نقل ها انجام شود.

علی محمدی ادامه داد: اهمیت این دسته از روایات در آن است که عدالت را به یکی از محورهای اصلی انتظار پیوند می زنند. در این نگاه، جامعه مطلوب جامعه ای است که در آن ظلم و تبعیض کاهش می یابد و امکان برخورداری از حقوق و امکانات برای مردم فراهم می شود. چنین برداشتی از مهدویت می تواند زمینه ای برای تأمل درباره مسئولیت های اخلاقی و اجتماعی انسان در دوران پیش از ظهور نیز باشد؛ هرچند نباید میان توصیف روایی دوران ظهور و وظایف عملی جوامع امروز، بدون استدلال و تبیین کافی، رابطه ای ساده انگارانه برقرار کرد.

این مسئول با اشاره به روایات مربوط به نزول حضرت عیسی(ع) در آخرالزمان گفت: نزول حضرت عیسی(ع) از موضوعات مهم در روایات آخرالزمانی مسلمانان است و در منابع حدیثی اهل سنت نیز گزارش هایی درباره آن وجود دارد. در برخی نقل ها به نماز گزاردن حضرت عیسی(ع) پشت سر امام مسلمانان اشاره شده است. بااین حال، برای نسبت دادن این گزارش به جزئیات مشخص اعتقاد شیعه درباره حضرت مهدی(عج)، باید متن روایت و تفسیرهای ارائه شده از سوی عالمان مختلف به صورت جداگانه بررسی شود.

علی محمدی با تأکید بر ضرورت مطالعه تطبیقی منابع شیعه و اهل سنت بیان کرد: مهدویت از موضوعاتی است که می تواند زمینه گفت وگوی علمی میان مذاهب اسلامی را فراهم کند؛ زیرا در کنار اختلاف نظرها درباره برخی جزئیات، اشتراک هایی درباره اصل ظهور منجی و پیوند او با خاندان پیامبر اکرم(ص) وجود دارد.

وی افزود: شناخت این اشتراک ها و تفاوت ها زمانی به نتیجه مطلوب می رسد که از داوری های شتاب زده و نسبت دادن یک دیدگاه واحد به همه پیروان یک مذهب پرهیز شود. منابع حدیثی و تاریخی باید با روش های معتبر پژوهش بررسی شوند و میان دیدگاه مشهور، نظر یک عالم خاص و اجماع اعتقادی تمایز گذاشته شود.

معاون آموزشی و پژوهشی بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج) استان البرز ادامه داد: در بررسی آثار دانشمندانی مانند ابن خلدون، قرطبی و ابن حجر هیتمی نیز باید به نوع اثر، زمینه نگارش و استدلال های نویسنده توجه داشت. صرف اشاره یک دانشمند به مهدویت به معنای پذیرش همه جزئیات اعتقادی مرتبط با این موضوع نیست؛ همان گونه که نقل یک روایت در یک کتاب نیز بدون بررسی سند و دلالت آن، برای نتیجه گیری قطعی کفایت نمی کند.

این مسئول بیان کرد: بررسی دقیق میراث اسلامی نشان می دهد که مهدویت موضوعی چندلایه است و مطالعه آن به شناخت دانش حدیث، تاریخ اسلام، کلام اسلامی و روش های نقد روایت نیاز دارد. از این منظر، پژوهش درباره دیدگاه اهل سنت نسبت به حضرت مهدی(عج) نه تنها در شناخت تاریخ اندیشه اسلامی اهمیت دارد، بلکه می تواند به روشن تر شدن نقاط اشتراک و اختلاف میان مذاهب و تقویت گفت وگوی علمی و مستند در این حوزه کمک کند.

علی محمدی در پایان تأکید کرد: برای دستیابی به تصویری دقیق از مهدویت در سنت اسلامی، باید از یک سو اصل باور به ظهور منجی را در منابع معتبر بررسی کرد و از سوی دیگر، اختلاف دیدگاه ها درباره هویت، ولادت، غیبت و ویژگی های دوران ظهور را با رویکردی مستند و منصفانه مورد توجه قرار داد. چنین رویکردی امکان می دهد که مهدویت نه بر پایه برداشت های کلی و غیرمستند، بلکه بر اساس مطالعه دقیق میراث روایی و فکری مسلمانان تبیین شود.

انتهای پیام